top of page

Zagrożenia psychospołeczne w środowisku pracy

Kluczowy wpływ na bezpieczeństwo i zdrowie pracowników ma środowisko, w którym praca jest wykonywana. Występują w nim rozmaite czynniki - w tym związane z zagrożeniami psychospołecznymi wynikającymi z szeroko rozumianych warunków i organizacji pracy. Postęp technologiczny towarzyszący procesom pracy przyczynia do powstania stresu cyfrowego - zwanego również technostresem.

Poradnik ma na celu uświadomienie pracodawcom oraz pracownikom znaczenia problematyki czynników psychospołecznych w tym stresu cyfrowego, wskazanie roli pracodawcy, służby bhp oraz lekarzy medycyny pracy w zakresie monitorowania środowiska pracy w kontekście zagrożeń psychospołecznych. W poradniku zawarto również rekomendowane ogólne zalecenia profilaktyczne - mające na celu minimalizowanie negatywnego wpływu czynników psychospołecznych w tym stresu cyfrowego na pracowników.


Zagrożenia psychospołeczne

Zagrożenia związane z wypadkami przy pracy - przykładowo fizyczne do których można zaliczyć zagrożenia mechaniczne, termiczne czy elektryczne są stosunkowo dobrze ugruntowane, w tym w zakresie świadomości pracodawców oraz pracowników. Gorzej jeżeli chodzi o świadomość i tym samym działania w zakresie ograniczania zagrożeń psychospołecznych.


Dynamiczne zmiany dotyczące procesów pracy, pojawianie nowych rozwiązań technologicznych wykorzystywanych przez pracowników, coraz szersze wykorzystywanie sztucznej inteligencji skutkuje pojawianiem się w środowisku pracy nowych czynników i zagrożeń mających istotne znaczenie z punktu widzenia zdrowia i bezpieczeństwa pracy. Zagrożenia psychospołeczne jakie występują w środowisku pracy uznawane są za nowe i istotne czynniki ryzyka z czego stres uznaje się za szczególnie istotne wyzwania dla bezpieczeństwa i higieny pracy.


Tytułowe zagrożenia psychospołeczne prowadzą do stresu zawodowego - który jest zjawiskiem którego nie można przysłowiowo włączyć lub wyłączyć na takiej zasadzie jak wyposażenie pracowników środki ochronne - kiedy to zatrudniony w jednej chwili nie ma zapewnionych bezpiecznych warunków pracy a po chwili może być w pełni zabezpieczony. W przeciwieństwie do zagrożeń występujących w miejscu pracy - których można uniknąć opuszczając stanowisko pracy po jej zakończeniu, zagrożenia psychospołeczne mogą człowiekowi towarzyszyć również po godzinach pracy - jeżeli prowadzą do stresu może to być destrukcyjne nie tylko w sferze zawodowej ale również w życiu prywatnym pracownika.

Rodzaj zagrożeń psychospołecznych jak również ich nasilenie powiązane jest z rodzajem oraz specyfiką pracy. Zagrożenia te oddziałują na człowieka poprzez czynnik pośredniczący jakim jest stres.

Przyjmuje się więc, że zagrożenia psychospołeczne w pracy to czynniki, które poprzez mechanizm stresu mogą prowadzić do negatywnych następstw u pracownika - w zakresie skutków fizjologicznych psychologicznych jak również społecznych.


Wśród typowych zagrożeń psychospołecznych które generują stres zawodowy można wyróżnić:

  • obciążenie pracą oraz jej tempo,

  • praca poniżej – jak również powyższej kwalifikacji,

  • rozkład czasu pracy – szczególnie praca zmianowa, nocna,

  • brak właściwych warunków pracy,

  • częste zmiany rodzaju pracy jak i sposobu jej wykonywania,

  • brak udziału w kształtowaniu warunków pracy – wpływu na swoją pracę,

  • niewłaściwa komunikacja,

  • brak jasnej wizji rozwoju.


Stres cyfrowy

Poruszając problematykę zagrożeń psychospołecznych i stresu zawodowego nie można przejść obojętnie obok problemu stresu cyfrowego - zwanego w literaturze obcojęzycznej technostresem.


Z informacji udostępnionej przez Centralny Instytut Ochrony pracy – Państwowy Instytut Badawczy wynika, że zjawisko stresu cyfrowego zostało pierwszy raz zdefiniowane 1984 r. jako „współczesna choroba adaptacyjna spowodowana niemożnością radzenia sobie z nowymi technologiami komputerowymi”. Powyższa definicja została z czasem uzupełniona o zapis którego wynika, że stres cyfrowy jest doświadczaniem stresu podczas używania nowoczesnej technologii informacyjnej przez użytkowników tej technologii.


W praktyce można wyróżnić kilka czynników powodujących stres cyfrowy:

  • przeciążenie technologiczno-informacyjne, które może być spowodowane dłuższym i intensywniejszym czasem wykonywania przez pracownika zadań;

  • zaburzenie równowagi cyfrowej pomiędzy pracą a życiem po pracy ze względu na konieczność bycia w pracy cały czas;

  • niedostateczne umiejętności cyfrowe (komputerowe i internetowe),

  • brak poczucia bezpieczeństwa technologicznego, w sytuacji kiedy pracownicy mogą czuć się zagrożeni utratą pracy;

  • niepewność technologiczna spowodowana koniecznością ciągłych zmian i aktualizacji oprogramowania i sprzętu.


Przyjmuje się, że poziom odczuwania stresu cyfrowego jest uzależniony od przypadków indywidualnych związanych z wiekiem, płcią czy wykształceniem. Osoby starsze, jak również posiadające niższy poziom wykształcenia czy szeroko rozumianych kwalifikacji statystycznie częściej podatni są na skutki stresu cyfrowego.


Pośrednie i bezpośrednie podstawy prawne

Z przepisu art 207 kp wynika zasada zgodnie z którą pracodawca jest obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników przez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki. W szczególności pracodawca jest obowiązany organizować pracę w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy.

Uwzględniając powyższe należy przyjąć, że obowiązek organizowania pracy w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy to również obowiązek monitorowania wszystkich zagrożeń występujących w środowisku pracy, w tym zagrożeń psychospołecznych w tym zagrożeń prowadzących do stresu cyfrowego.


Przepis § 39a rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów bhp stanowi, że pracodawca ocenia ryzyko zawodowe występujące przy wykonywanych pracach, w szczególności przy doborze wyposażenia stanowisk i miejsc pracy, stosowanych substancji i mieszanin chemicznych, materiałów zawierających czynniki biologiczne, rakotwórcze lub mutagenne oraz przy zmianie organizacji pracy. Podczas oceny ryzyka zawodowego uwzględnia się wszystkie czynniki środowiska pracy występujące przy wykonywanych pracach oraz sposoby wykonywania prac.

Mówiąc o wszystkich czynnikach należy zatem uwzględnić czynniki psychospołeczne - w tym również prowadzące do stresu zawodowego w tym związane ze stresem cyfrowym.


Przepis art 6731 § 5 kp zobowiązuje pracodawcę do przeprowadzenia oceny ryzyka zawodowego w przypadku pracy zdalnej. Z przywołanej regulacji wynika, że przy ocenie ryzyka zawodowego pracownika wykonującego pracę zdalną uwzględnia się w szczególności wpływ tej pracy na wzrok, układ mięśniowo-szkieletowy oraz uwarunkowania psychospołeczne tej pracy.


Poruszając kwestię podstaw prawnych, które mniej lub bardziej bezpośrednio odnoszą się do czynników psychospołecznych w środowisku pracy warto również odwołać się do obowiązkowej oceny stanowisk pracy wyposażonych w monitor ekranowe. Powinna być ona przeprowadzona w szczególności w zakresie obciążenia psychicznego pracowników, wynikającego ze sposobu organizacji pracy – co jednoznacznie wynika z § 5 rozporządzenia w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe.


Konsultacja z pracownikami lub komisja bhp

Wprawdzie pracodawca odpowiada bezpośrednio za bhp w zakładzie pracy - jak również w dużej części w sytuacji gdy praca wykonywana jest poza zakładem na przykład w ramach pracy zdalnej, nie można przyjąć, że wyłącznie pracodawca ma prawo być aktywny w kwestiach bezpieczeństw - w tym zagrożeń psychospołecznych.


Obowiązkiem pracodawcy jest konsultować z pracownikami lub ich przedstawicielami wszystkie działania dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy. Dotyczy to w szczególności kwestii oceny ryzyka zawodowego jak również zmian w organizacji pracy i wyposażenia stanowisk pracy przy wprowadzenia nowych procesów technologicznych. Oznacza to, że jak najbardziej pracodawca powinien omawiać z pracownikami problematykę czynników psychospołecznych, stresu zawodowego w tym stresu cyfrowego. W takich przypadkach pracownicy lub ich przedstawiciele mogą przedstawiać pracodawcy wnioski w sprawie eliminacji lub ograniczenia zagrożeń psychospołecznych w tym zakresie technostresu.


Kolejne gremium, które jest właściwe w kontekście monitorowania czynników psychospołecznych, w tym ich ograniczania to funkcjonująca w zakładzie pracy komisja bhp. Do obowiązków prawnych komisji należy zaliczyć dokonywanie przeglądów warunków pracy - a więc również przeglądów w kontekście możliwych zagrożeń psychospołecznych. Ponieważ komisja jest właściwa do formułowania wniosków dotyczących poprawy warunków pracy - jest również właściwa w zakresie proponowania rozwiązań profilaktycznych dotyczących redukcji zagrożeń psychospołecznych a więc i stresu zawodowego.

Komisja bhp w związku swoimi zadaniami ma prawo korzystać z ekspertyz lub opinii specjalistów spoza zakładu pracy. Przedmiotem takich opinii może być jak najbardziej kwestia monitorowania oraz ograniczania strefy zawodowego.

Udział służby bhp oraz lekarza sprawującego opiekę nad pracownikami

Pracodawca w zakresie monitorowania czynników psychospołecznych prowadzących do stresu zawodowego w tym stresu cyfrowego ma prawo liczyć na pracowników służby bhp. Służba ta jest właściwa nie tylko do przeprowadzania kontroli warunków pracy, jak również bieżącego informowania pracodawcy o stwierdzonych zagrożeniach zawodowych. Służba bhp to również szeroko rozumiane doradztwo w tym zakresie stosowania przepisów bhp oraz udział w ocenie ryzyka zawodowego.


Nie bez znaczenia jest również rola lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami. Z przepisów ustawy osoby medycyny pracy wynika bowiem, że służba medycyny pracy jest właściwa do realizowania zadań w szczególności z zakresu ograniczania szkodliwego wpływu pracy na zdrowie w szczególności przez:

  • współdziałanie z pracodawcą w procesach rozpoznawania i oceny czynników występujących w środowisku pracy oraz sposobów wykonywania pracy mogących mieć ujemny wpływ na zdrowie,

  • współdziałanie z pracodawcą w procesach rozpoznawania i oceny ryzyka zawodowego w środowisku pracy oraz informowanie pracodawców i pracujących o możliwości wystąpienia niekorzystnych skutków zdrowotnych będących jego następstwem,

  • udzielanie pracodawcom i pracującym porad w zakresie organizacji pracy, ergonomii, fizjologii i psychologii pracy.


Uwzględniając powyższe, pracodawcy jak najbardziej mają prawo liczyć w zakresie monitorowania czynników psychospołecznych oraz sposobów ich ograniczania na lekarzy działających w podstawowych jednostkach służby medycyny pracy z którymi mają podpisane umowy.


Właściwa profilaktyka

Uwzględniając szerokie spektrum negatywnych skutków wynikających z zagrożeń psychospołecznych, w tym stresu cyfrowego obowiązkiem pracodawcy jest nie tylko monitorowanie zagrożeń ale również wprowadzanie skutecznych rozwiązań profilaktycznych.


Dotyczy to wszystkich pracowników jednak na szczególne podejście powinny liczyć osoby:

  • młode,

  • pracownicy w starszym wieku,

  • posiadające krótki staż pracy,

  • obciążane obowiązkami niewspółmiernymi do posiadanych kwalifikacji,

  • o dużym poziomie wrażliwości,

  • ponadprzeciętnie zaangażowane w pracy (perfekcjoniści),

  • pracujące zdalnie.


W sytuacji dużego tempa pracy - właściwym jest przeanalizowanie organizacji pracy i obciążenia pracowników - w kontekście obiektywnej możliwości wykonywania pracy bezpiecznej o wymaganej jakości oraz ilości. Konieczność pracy po godzinach, zabieranie pracy do domu - powinno być ograniczone do minimum. Brak równowagi między życiem zawodowym a czasem wolnym od pracy jest bowiem jedną z głównych przyczyn stresu zawodowego. W przypadku prac monotonnych, zautomatyzowanych czy powtarzalnych należy pamiętać, że powyższe rodzaje pracy mogą być źródłem stresu. W miarę możliwości rekomendowanym jest zróżnicowanie pracownikom zadań, w tym wprowadzanie dodatkowych przerw pracy.


Nieprawidłowa organizacja stanowiska pracy może być źródłem stresu zawodowego - niezależnie od tego czy stanowisko usytuowane jest w zakładzie pracy czy w ramach pracy zdalnej.


Do stresu może przyczyniać się również przerzucanie ciężaru zorganizowania stanowiska pracy na pracownika - zwłaszcza w przypadku pracy na odległość. Ograniczanie stresu w związku z nieprawidłową organizacją pracy wymaga więc właściwego stosowania przepisów - przykładowo rozporządzenia w sprawie bhp na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe, również w przypadku pracy zdalnej. W żadnym razie pracownik zdalny nie może być osamotniony w zakresie organizacji stanowiska pracy - nawet przyjmując, że obowiązek jego organizowania zgodnie z zasadami ergonomii został na jego przerzucony w ramach przepisów kp.


Nierówne traktowanie, naruszanie zasad współżycia społecznego jak również mobbing również mogą być źródłem stresu zawodowego. Właściwym jest taka organizacja relacji pracowniczych, w tym przepisów zakładowych aby nie dochodziło do naruszenia zasady równego traktowania. Nie bez znaczenia jest również skuteczna polityka antymobbingowa - w tym bieżące monitorowanie i sankcjonowanie przypadków, które ostatecznie mogą być kwalifikowane w kategoriach mobbingu.

Inne rozwiązania profilaktyczne będą dotyczyły stresu cyfrowego. Jest to zrozumiałe - ponieważ część zagrożeń psychospołecznych może być wspólnych dla wszystkich stanowisk pracy (niewłaściwa szeroko rozumiana organizacja pracy prowadząca do stresu). Trudno jednak o przesadny stres cyfrowy w przypadku pracowników wykonujących prace robotnicze - przykładowo budowlane na wysokości. Tym samym profilaktyka dotycząca technostresu powinna być stosowana w pierwszej kolejności względem stanowisk organizowanych w ramach szeroko rozumianych biurowych warunków środowiska pracy – w tym poza zakładem pracy.


Do rekomendowanych rozwiązań redukujących stres cyfrowy można zaliczyć:

  • zapewnianie właściwych szkoleń, instrukcji oraz wszelkich (najlepiej w najprostszej postaci) informacji dotyczących obsługi nowo wprowadzanych rozwiązań technicznych (nie tylko urządzeń jako takich - ale również stosowanych systemów operacyjnych komputerów, komunikatorów elektronicznych, dedykowanych programów przewidzianych do wykonywania określonych czynności),

  • zapewnianie szkoleń w zakresie zarządzania pracą dla osób kierujących - w tym w zakresie jak organizować przyjazne środowisko pracy z uwzględnieniem cyfrowego, dynamicznie zmieniającego się otoczenia,

  • zachęcanie pracowników do dzielenia się wiedzą i doświadczeniami w zakresie wprowadzanych nowych rozwiązań,

  • zapewnianie bieżącego wsparcia w szczególności w sytuacjach awaryjnych - przede wszystkim względem pracowników wykonujących pracę w trybie zdalnym.


Zapewnianie właściwych szkoleń w zakresie obsługi sprzętu i oprogramowania powinno mieć miejsce przed dopuszczeniem pracownika do pracy z nowymi rozwiązaniami. Trudno mówić o ograniczaniu stresu cyfrowego w sytuacji gdy pracownik miałby wykonywać zadania z wykorzystaniem nowego sprzętu - bez uprzedniego przeszkolenia w zakresie jego obsługi.

Punktem wyjścia szeroko rozumianej profilaktyki dotyczącej czynników psychospołecznych w tym w zakresie stresu cyfrowego jest prawidłowo przeprowadzona ocena ryzyka zawodowego, uwzględniająca zagrożenia psychospołeczne. Dokonując oceny ryzyka w tym w przypadku pracy zdalnej w żadnym razie nie można przyjąć, że pojawianie się nowych rozwiązań technologicznych jest rzeczą naturalną - i tak samo naturalnym i nie podlegającym modyfikacjom zjawiskiem jest stres, w tym stres cyfrowy który towarzyszy zmianom technicznym i organizacyjnym.

 

Podstawa prawna:

  • art 6731 § 6, 207, 23711a, 23712 Ustawa z dnia 26.06.1974 r. Kodeks pracy,

  • § 39a Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26.09.1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy,

  • § 5 Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 1.12.1998 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe,

  • art 6 Ustawa z dnia 27.06.1997 r. o służbie medycyny pracy

8 wyświetleń0 komentarzy

Ostatnie posty

Zobacz wszystkie

Comments


bottom of page